Bolalarda jig‘ildon qaynashi: sabablari va davolash

Bolalik davrida jig‘ildon qaynashi mustaqil simptom sifatida ham, turli dispeptik buzilishlarning belgisi sifatida ham namoyon bo‘lishi mumkin. Uning tarqalganligi kattalarnikiga o‘xshash — 18 yoshgacha bo‘lgan bolalarning 20–50%ida bunday simptomlar kuzatiladi¹. Ba’zi hollarda bolalarda jig‘ildon qaynashining sabablari funksional bo‘lib, oshqozon-ichak trakti kasalliklari bilan bog‘liq bo‘lmaydi. Boshqa vaziyatlarda esa bu simptom O‘IT kasalliklarining belgisi bo‘lishi mumkin. Sababni aniqlash uchun shifokorga murojaat qilish zarur.

SABABLAR VA PREDISPOZITSIYA QILUVCHI OMILLAR

Bolalarda jig‘ildon qaynashi oshqozonning kislotali tarkibi qizilo‘ngachga tushganda (gastroezofageal reflyuks) yuzaga keladi. Bu holat shilliq qavatni ta’sirlantirib, ko‘krak ortida yoki qorin yuqori qismida kuydiruvchi hissiyot paydo qiladi.
Reflyuks fiziologik va patologik bo‘lishi mumkin. Fiziologik reflyuks ko‘plab odamlarda, ayniqsa ko‘p ovqatlangandan keyin yoki egilganda kuzatiladi.

Funktsional reflyuks ayniqsa bir yoshgacha bo‘lgan bolalarda ko‘p uchraydi. Yangi tug‘ilgan chaqaloqlarning 70% gacha bo‘lgan qismida hayotining dastlabki 3–4 oyida kuniga bir yoki bir nechta qayt qilish epizodlari kuzatiladi. Bu holat qizilo‘ngach sfinkterining yetilmaganligi bilan bog‘liq — bu mushak tuzilma normal holatda reflyuksni oldini oladi. Uning to‘liq shakllanishi faqat 2–4 oylikda yuz beradi. Qattiq ovqatga o‘tish va yurish boshlanishi bilan bu epizodlar kamayadi va odatda birinchi yil oxiriga kelib yo‘qoladi.

Qolgan barcha holatlarda patologik reflyuks haqida gapiriladi. U oshqozon-ichak trakti asoratlari bilan kechadi va gastroezofageal reflyuks kasalligi (GERK) deb ataladi. Bu holatda sfinkter tonusi pasayadi, oshqozon tarkibi qizilo‘ngachga tushadi va shilliq qavat zararlanadi, shuningdek oshqozondan ovqat chiqishi buziladi.

Patologik reflyuks rivojlanishiga moyillik beruvchi omillar:

bolada ortiqcha vazn;
ortiqcha ovqatlanish va ovqat paytida yoki darhol keyin ko‘p suyuqlik ichish;
nordon mahsulotlar, gazli ichimliklar, yalpiz iste’moli;
ovqatdan keyin yotish yoki oldinga egilish;
noto‘g‘ri qomat va bukchayib yurish.²

Bolalarda jig‘ildon qaynashi surunkali gastrit va uning zo‘rayishlari belgisi ham bo‘lishi mumkin. Bu kasallik ko‘proq katta yoshdagi bolalarda uchraydi.

Alohida e’tibor funksional (noorganik) dispepsiya fonidagi jig‘ildon qaynashiga qaratiladi. Bu oshqozon-ichak trakti faoliyatining organik patologiyasiz buzilishi bo‘lib, uning reflyuksga o‘xshash shaklida jig‘ildon qaynashi kuzatiladi.

Sabablari quyidagilar bo‘lishi mumkin:

psixoemotsional stresslar;
jismoniy zo‘riqish;
stress;
kun tartibi yoki ovqatlanish rejimining buzilishi.

Dispeptik buzilishlar endokrin kasalliklar va parazitar invaziyalar bilan ham bog‘liq bo‘lishi mumkin. Shuningdek ayrim dorilar va oziq-ovqat allergiyasi ham jig‘ildon qaynashiga sabab bo‘lishi mumkin.

QO‘SHIMCHA SIMPTOMLAR VA DIAGNOSTIKA

Kichik yoshdagi bolalar jig‘ildon qaynashini aniq ifodalay olmaydi. Hatto GERK kabi jiddiy kasalliklarda ham tipik simptomlar bo‘lmasligi mumkin, bu esa tashxis qo‘yishni qiyinlashtiradi.

Chaqaloqlarda quyidagi belgilar kuzatilishi mumkin:

tez-tez qayt qilish;
ishtahaning pasayishi;
ovqatlantirish vaqtida yig‘lash;
vazn ortmasligi yoki o‘sishdan qolish.

Katta yoshdagi bolalar esa o‘z shikoyatlarini aniq ifoda eta oladi. Jig‘ildon qaynashi bilan birga quyidagi simptomlar kuzatiladi:

qorin og‘rig‘i;
nordon kekirish;
og‘izda nordon yoki achchiq ta’m;
ovqatdan keyin og‘irlik hissi;
meteorizm.

Bu simptomlar aniq emas va sababni aniqlash uchun qo‘shimcha tekshiruv talab etiladi.
GERKda boshqa organlar zararlanishi belgilari ham bo‘lishi mumkin:

qo‘pol yo‘tal;
ovoz xirillashi;
faringitlar.²

Funktsional jig‘ildon qaynashida vegetativ tizim buzilishlari belgilari aniqlanishi mumkin:

kaft va oyoqlarning terlashiga moyillik;
qon bosimi o‘zgarishi;
so‘lak ajralishining kuchayishi;
qabziyatga moyillik.

Birinchi qadam — pediatr yoki bolalar gastroenterologiga murojaat qilish. Shifokor ko‘rik o‘tkazadi va laborator hamda instrumental tekshiruvlarni tayinlaydi. Bu kasallikni aniqlash yoki inkor etish uchun zarur. Tekshiruv davomida simptomlarni yengillashtiruvchi preparatlar ham buyurilishi mumkin. Sabab aniqlangandan so‘ng to‘liq davolash belgilanadi.

DAVOLASH TAMOYILLARI

Davolash sabablarga bog‘liq, ammo umumiy yondashuvlar mavjud. Birinchi navbatda ovqatlanish va hayot tarzini tuzatish muhim:

kun tartibini to‘g‘ri tashkil qilish;
uyquni normallashtirish;
stress va ortiqcha yuklamani kamaytirish.

Ratsion tuzishda quyidagilarni hisobga olish kerak:

achchiq, sho‘r, dudlangan, marinadlangan mahsulotlar, fast-fud, kofe va kuchli choyni cheklash;
nordon mahsulotlarni kamaytirish.

Agar oshqozon-ichak kasalligi aniqlansa, dori bilan davolash belgilanadi. Masalan, GERKda:

proton pompasi ingibitorlari;
antatsidlar;
prokinetiklar qo‘llaniladi.

Antatsidlar jig‘ildon qaynashi paydo bo‘lganda “zaruratga qarab” qo‘llanishi mumkin. Ularning asosiy afzalligi — tez ta’sir qilishidir. Ular xlorid kislotani neytrallab, oshqozon kislotaliligini kamaytiradi³.

Antatsid preparatlarga Rennie^® kiradi. U turli ta’mga ega chaynash tabletkalari shaklida ishlab chiqariladi. Preparat bolaga jig‘ildon qaynashida berilishi mumkin, ta’siri 3–5 daqiqada boshlanadi. Rennie^® 12 yoshdan katta bolalarda qo‘llashga ruxsat etilgan⁴.

Manbalar ro‘yxati:

1. Rimarchuk G.V., Polyakova S.I. Bolalarda noyarali dispepsiya // RMJ №3, 2001.
2. Delyagin V.M. va boshqalar. Bolalarda gastroezofageal reflyuks kasalligi // RMJ.
3. Babanov S.A., Grishchenko E.B. Antatsidlarning zamonaviy terapiyadagi o‘rni // Meditsinskiy sovet, 2014 №4.
4. Rennie® preparatini qo‘llash bo‘yicha yo‘riqnoma.

L.RU.MKT.CC.03.2021.3694